Vefurinn er í viðgerð og er ekki alveg full virkur, verið er að vinna í vefnum og uppfæra það sem þarf, 

Vefstjóri

Vefstjóri

Smygla fylgjum út af fæðingardeildinniLjósmæður á Landspítalanum heimila stundum mæðrum að taka fylgjuna með sér heim af fæðingardeildinni. Yfirmaður fæðingardeildar og sóttvarnalæknir segja slíkt ólöglegt. Sumar mæður leita sér aðstoðar við matreiðslu fylgjunnar.

LKL-mataræði á meðgöngu?Lágkolvetnamataræði nýtur nú mikilla vinsælda í því skyni að brenna kílóum hratt en hentar lágkolvetnamataræði barnshafandi konum?

matarraedi-ungbarna-1995-2000Skýrsla um rannsókn á mataræði íslenskra ungbarna 1995-2000. Rannsóknastofa í næringarfræði.

Lesa hér

Heimildir: Landlæknir.

best-ad-eignast-born-fyrir-25-araÓfrjósemi Breski prófessorinn Mary Herbert hefur vakið mikla athygli í heimalandinu eftir að hún hvatti konur til að huga að barnsfæðingum fyrir 35 ára aldurinn. Helmingur nýfæddra barna í Bretlandi á móður sem er komin yfir þrítugt.

Móðurmjólk getur skemmt tennurEkki er ráðlagt að hafa barn á brjósti lengur en átta til tólf mánuði, samkvæmt tannvernd Landlæknisembættisins. Árlega eru allt að 200 smábörn undir tveggja ára svæfð vegna alvarlegra tannskemmda af völdum sætrar brjóstamjólkur og annarra sætra og súrra drykkja að næturlagi.

Um leið og tennur koma í munn smábarna þarf að hafa hugfast að móðurmjólkin er sætur vökvi," segir Hólmfríður Guðmundsdóttir, tannlæknir hjá Embætti landlæknis.

Um leið og tennur koma í munn smábarna þarf að hafa hugfast að móðurmjólkin er sætur vökvi," segir Hólmfríður Guðmundsdóttir, tannlæknir hjá Embætti landlæknis.

Embættið bendir foreldrum á að gefa smábörnum vatn um nætur og aldrei sæta eða súra drykki.

"Móðurmjólk er vökvi eins og hver annar og við ráðleggjum mjólkandi mæðrum að draga vel úr næturgjöfum um tíu mánaða aldur. Ástæðan er sú að á nóttunni dregur mjög úr munnvatnsflæði og munnvatn er náttúruleg vernd gegn tannskemmdum. Því er varnarkerfi barna ekki í gangi þegar tennur þeirra liggja í sætri móðurmjólk um nætur."

Hólmfríður segir skilaboð um að móðurmjólk geti skemmt tennur hugsanlega ekki hafa verið nógu skýr.

"Móðurmjólk er besta næring sem völ er á fyrir ungbörn en hún hefur fengið að njóta vafans. Umræðan hefur verið lítil og ekki allir á eitt sáttir þegar kemur að neikvæðri umfjöllun um hana. Ég fullyrði hins vegar að eftir tíu til tólf mánaða aldur eigi börn ekki að vera á brjósti að næturlagi."

Alþjóða heilbrigðisstofnunin (WHO) mælir með brjóstagjöf fyrstu tvö æviár barnsins.

"Allar áherslur í tannvernd og næringarráðgjöf mæla mót langri brjóstagjöf. Sökum þess að við höfum ekki enn náð saman um endanlegar ráðleggingar miðast þær við að móðurmjólk sé alfarið skipt út á aldursbilinu átta til tólf mánaða og eftir að tennur koma í munn sé næturgjöfum mjög stillt í hóf. Sumum kann að þykja það hörkulegt og vilja gefa barninu að drekka eins og það vill en við segjum nei. Það er einfaldlega ekki æskilegt að baða barnatennur í móðurmjólk né öðrum sætum vökvum á nóttunni. Þarna þarf að vera regla á hlutum því hætta skapast á alvarlegum tannskemmdum. Við erum í forvörnum og viljum koma í veg fyrir slík vandamál."

Hólmfríður segist vita að mörg börn liggi við hlið móður sinnar um nætur og drekki þegar þau vilja.

"Sú venja eykur stórlega hættu á tannskemmdum (e. baby bottle tooth decay) og því mikilvægt að halda tönnunum hreinum því góð tannhirða vegur upp á móti og styrkir tennurnar. Hér á Íslandi sjáum við mjög alvarlegar tannskemmdir hjá börnum yngri en átján mánaða. Að auki hafa skapast

enn frekari vandamál vegna siðs sem tíðkast meðal foreldra af erlendum uppruna sem gefa börnum sínum sætt te og safa í pela bæði á nóttu og degi. Hjá þeim börnum sjást mjög alvarlegar tannskemmdir."

Í fimm mánaða skoðun heilsugæslunnar fá foreldrar í hendur Bókina um barnatennurnar. Í bókinni kemur hvergi fram að móðurmjólkin sé skaðleg tönnum en þess í stað minnt á að með því að drekka mjólk í stað súrra drykkja og ávaxtasafa megi koma í veg fyrir skaðlega glerungseyðingu. Sú lesning gæti treyst mjólkandi mæður í vissu um að þær væru að gera börnum sínum gott.

"Ráðleggingar um brjóstagjöf að næturlagi hafa fylgt fræðslu í bæklingum og leiðbeinandi efni fyrir starfsfólk heilsugæslustöðva síðastliðin tíu ár. Svo er vafamál hvernig fræðslan hefur skilað sér til foreldra. Hins vegar er ljóst að skerpa þarf á því að móðurmjólkin er sætur vökvi."

Hólmfríður tók við starfi sínu hjá Embætti landlæknis fyrir áratug og vildi þegar auka fræðslu um hættu á tannskemmdum vegna móðurmjólkur.

"Þá mætti ég mismunandi viðhorfum á nokkrum stöðum, einkum meðal þeirra sem halda því fram að börn megi vera nær takmarkalaust á brjósti fram eftir aldri. Tannskemmdir vegna of sætra drykkja smábarna er staðreynd og árlega eru allt að 200 smábörn undir tveggja ára svæfð vegna alvarlegra tannskemmda. Það er of mikið og eiga sætir og súrir drykkir stærsta sök en móðurmjólkin líka, enda mörgum óupplýst vandamál.

Nálgast má fræðslu og myndbönd sem stuðla að bættri tannheilsu barna á landlaeknir.is og heilsugaeslan.is.

Heimildir: visir.is

Gefa börnunum ofvirknilyf á daginn og svefnlyf á nóttunniBorið hefur á að foreldrar barna með ADHD noti svefnlyf eða geðrofslyf fyrir börn sín vegna svefnvandamála sem stundum má rekja beint til aukaverkana ofvirknilyfja. Landlæknisembættið hefur áhyggjur af ofskömmtun.

Dæmi eru um að foreldrar barna með ofvirkni og athyglisbrest (ADHD) noti geðrofslyf eða önnur svefnlyf til að vega á móti svefnvanda sem er algengur fylgifiskur sjúkdómsins. Oft má þó rekja vandann beint til ofvirknilyfja og aukaverkana þeirra.

„Við höfum áhyggjur af að verið sé að gefa börnum með svefnvanda svefnlyf og erum því að skoða þetta. Við erum líka að sjá notkun geðrofslyfja í sama tilgangi og teljum slíkt geta verið mjög alvarlegt. Slík notkun getur hæglega leitt til ofskömmtunar,“ segir Magnús Jóhannsson læknir, sem hefur eftirlit með lyfjaávísunum hjá Landlækni.

Svefntruflanir eru algengar hjá börnum með ADHD. Þau eru oft óróleg í svefni og hvílast því illa.

Ólafur Guðmundsson, yfirlæknir á barna- og unglingageðdeild (BUGL), segir hefðbundin svefnlyf sjaldan notuð hjá börnum. Þess í stað sé notast við svokölluð andhistamínlyf eða ofnæmislyf með slævandi aukaverkunum eins og til dæmis Phenegan. Það slær á ofnæmisviðbrögð en hefur einnig umtalsverð róandi og svæfandi áhrif og er því oft ávísað sem svefnlyfi. Hann staðfestir aðspurður að einnig sé notast við geðrofslyfin Risperídón og Aríprírpazol.

Geðrofslyfin eru eins og nafnið gefur til kynna notuð við alvarlegu geðrofi hjá fullorðnum. Verkun þeirra er mjög slævandi. Samkvæmt lyfjaskrá eru mögulegar aukaverkanir lyfjanna fjölmargar og langvarandi notkun þeirra getur haft alvarleg áhrif á taugakerfið.

Heimildir vísir.is


Ekki skal slæva börn fyrir flugFerðalög Sumir bandarískir foreldrar hafa gripið til þess ráðs að gefa börnum sínum slævandi lyf fyrir langar flugferðir svo þau sofi og verði til friðs. Ekki er ráðlegt að gera slíkt að sögn Michaels Clausen barnalæknis.
Það ráð er þekkt meðal bandarískra foreldra að gefa ungum börnum ofnæmislyf eða hóstamixtúrur fyrir löng ferðalög.
Það ráð er þekkt meðal bandarískra foreldra að gefa ungum börnum ofnæmislyf eða hóstamixtúrur fyrir löng ferðalög. Slík lyf eru slævandi sem gerir það að verkum að börnin verða í flestum tilvikum syfjuð. Frá þessu er sagt í grein á vefsíðu BBC. Blaðamaðurinn Regan Morris kafar þar ofan í nokkrar spjallsíður bandarískra foreldra sem deila ýmsum ráðum, til dæmis hvernig þeir nýti sér áðurnefnd lyf til að gera ferðalög bærilegri fyrir sig, barnið og samferðalanga. Eins og gefur að skilja eru afar skiptar skoðanir á þessum aðferðum.

Bandarísku barnalæknasamtökin eru afar mótfallin því að börn séu róuð með þessum hætti en að sögn sumra foreldranna á spjallsíðunum hafa einstaka barnalæknar lætt að þeim þessu ráði.

Michael Valur Clausen barna- og ofnæmislæknir segist hafa heyrt af því að foreldrar erlendis sækist eftir lyfjum en segist ekki kannast við að íslenskir foreldrar hafi gripið til þessara ráða á löngum ferðalögum. "Ég man bara eftir því einu sinni á mínum ferli að beðið hafi verið um lyf fyrir barn sem var mjög kröftugt og foreldrarnir höfðu miklar áhyggjur af því að fara í flug," upplýsir Michael en segir að vissulega hafi sumir foreldrar áhyggjur af því að börn sín gráti í flugtaki og lendingu. Hann telur hins vegar að Íslendingar hafi almennt minni áhyggjur af því að börn þeirra trufli fólk. "Ég hef oft verið í flugi þar sem börn hafa grátið í flugtaki og lendingu og Íslendingar missa sig ekki yfir því. Ég hef hins vegar einnig verið að fljúga annars staðar í heiminum þar sem allt hefur farið í háa loft út af grátandi börnum," segir hann og bætir við að fólk verði að sýna skilning. "Við þurfum að sjálfsögðu að skilja að ef einhver grætur þá er það vegna þess að honum líður illa en ekki vegna óþekktar."

Micheal segir lækna alls ekki hrifna af að skrifa út sljóvgandi lyf í þeim eina tilgangi að hafa börnin róleg í flugi. Hann segir allt öðru máli gegna þegar börn þjáist af ferðaveiki, verði bílveik, flugveik og kasti upp. "Þá skrifum við upp á lyf. Þau lyf hafa reyndar þá hliðarverkun að vera sljóvgandi og börn verða því oft þreytt af þeim. Hins vegar reynir maður að skammta lyfin þannig að börnin fái ekki ógleði en séu samt vakandi og glöð."

Michael segir lækna hrædda við að gefa börnum sljóvgandi lyf þar sem þau geti í sumum tilvikum haft gagnstæð áhrif. "Krakkinn sem átti að verða sljór verður mjög hress og þá fer allt í háa loft," segir hann. Þá bætir hann við að síst af öllu eigi fólk að vera með tilraunastarfsemi á lyfjagjöf í háloftunum því langt sé í hjálp ef eitthvað kemur fyrir.

Heimildir: vísir.is

Inngangur:
Mörg okkar hafa á einhvern hátt tengst fólki sem stamar, annaðhvort af afspurn eða þá að við þekkjum einhvern. Allir eru sammála um að stam er erfið taltruflun sem enginn vill vera með. Það er því engin furða þótt margir foreldrar hrökkvi illilega við ef þeir verða varir við að barnið þeirra tekur upp á því að stama. Eðlilega vilja foreldrar geta leitað sér hjálpar svo fljótt sem auðið er, ef vera skyldi að það kæmi í veg fyrir langvarandi stam.

Hér á eftir verður fjallað um eftirfarandi:

  1. Hvað er vitað um stam í dag?
  2. Af hverju byrjar barn að stama?
  3. Hvað stama margir? Hvað er til ráða?
  4. Hvað á að segja við samferðafólkið?
  5. Hvert skal leita til að fá ráðgjöf og meðferð?

Hvað er stam?

Stam er truflun á eðlilegri talleikni og er tengt starfsemi heilans. Þessi truflun getur verið í formi:
a. endurtekningu hljóða eða orða, s.s. "Vi -vi -vi -vi við mamma fó -fó-fó- fórum í bíó í gær"
b. lengingu hljóða, s.s. "S--------iggi er f-----arinn heim"
c. festingu eða lokunar fyrir lofststrauminn sem lýsir sér í mikilli spennu í talfærunum. Festingin getur verið í raddböndum - tungu eða vörum. Festingu geta fylgt aukahreyfingar, s.s. það að blikka eða loka augum, stappa í gólfið eða grettur í andliti.
Stundum er stamið það alvarlegt, og hindrar svo tjáningu barnsins, að það verður alveg miður sín og gefst jafnvel upp á að tala. Önnur börn stama það létt og óþvingað að stamið hindrar lítið tal þeirra. Í sumum tilfellum hækka börn raddtíðnina (tón raddarinnar) þegar þau stama.
Stam byrjar langoftast hjá börnum á aldrinum tveggja til fjögurra ára en hverfur aftur hjá mörgum eftir mismunandi langan tíma. Mjög erfitt er að spá fyrir um hvort stam hjá börnum á þessum aldri verði varanlegt eða ekki. Hins vegar, ef stam hefur verið viðvarandi í nokkurn tíma, þá minnka líkur á að það hætti af sjáfu sér. Þegar börnin eldast og viðhalda staminu getur vandamálið kallað fram "talfælni", lægra sjálfsmat, og óöryggi í félagslegum samskiptum.

Af hverju byrjar barn að stama?

Orsakir stams eru ókunnar. Margar kenningar eru til þar sem tilgreindir eru þættir sem hugsanlega gætu orsakað stam. Engin ein kenning hefur náð almennri hylli en fagfólk er sammála um að stam orsakist líklega af mörgum þáttum. Það gerir viðfangsefnið mjög flókið. Það er ljóst að viðvarandi stam getur ráðist af samspili milli ýmissa líkamlegra þátta sem sumir hverjir hafa erfst. Einnig virðast sál- og félagslegar aðstæður geta ráðið nokkru sem og málumhverfið sem barnið lifir í. Nokkrar rannsóknir hafa sýnt að erfðir geta ráðið miklu. Talað er um að stam liggi frekar í sumum ættum en öðrum.
Það er alls ekki hægt að reikna með því að barn foreldris sem stamar eða hefur stamað muni gera það líka. Það eru greinilega svo margir þættir - bæði erfðafræðilegir og í umhverfi barnsins, sem ráða því hvort stam sækir á tjáningu barnsins eða ekki.

Hvað stama margir:

Mun fleiri strákar en stelpur stama. Rannsóknir sýna að hlutfall kynjanna er allt frá 2:1 upp í 6:1 eftir því hvaða aldurshópur á í hlut. Munurinn er minnstur hjá yngsta aldurshópnum þar sem nánast sami fjöldi beggja kynja byrjar að stama. Reikna má með að 0,7% - 1% fullorðinna stami, eða 2100 - 3000 fullorðnir Íslendingar.

Eðlilegt hökt eða stam

Mörg börn hökta þegar þau tala án þess að um eiginlegt stam sé að ræða. Gera þarf skýran greinarmun á stami og eðlilegu hökti. Eðlilegt hökt getur komið fram þegar börn eiga erfitt með að skipuleggja það sem þau ætla að segja eða eiga í erfiðleikum með að kalla fram réttu orðin. Stam lýsir sér hins vegar sem spenna í tali og talflæðið er ekki eðlilegt.
Talað er um að stam sé orðið viðvarandi vandamál ef barnið hefur stamað í hálft til eitt ár og stamið það greinilegt og mikið að það hefti tjáningu barnsins. Þetta þarf þó alls ekki að vera einhlítt því mörg dæmi eru um að börn hætti stami þótt þau hafi stamað í mum lengri tíma.

Hvað er til ráða?

Það er reynsla margra talmeinafræðinga af vinnu með forskólabörn sem stama að þau verði mjög fljótt meðvituð um stamið og fyllist spennu. Áður fyrr var foreldrum sagt að hafa ekki áhyggjur og hætta að hugsa um stamið, láta sem þeir heyrðu það ekki og alls ekki tala um stamið við barnið. Ekki var boðið upp á meðferð vegna stams nema fyrir fullorðna. Foreldrar halda oft að barnið sé ómeðvitað um þetta vegna þess að það talar aldrei um það. En reynslan sýnir að þau vita alveg hvað er í gangi. Þess vegna er nauðsynlegt að foreldrar og starfsfólk leikskólanna tali um stamið við barnið á eðlilegan og óþvingaðan hátt rétt eins og maður talar um gleraugun hans Sigga af því hann sér nú ekki nógu vel, eða heyrnartækin hennar Möggu sem heyrir alls ekki nógu vel án þeirra. Það er nú ekki svo ýkja langt síðan að ekki mátti tala um þessa hluti.
Margir foreldrar kenna sér um þegar barnið þeirra tekur upp á því að stama. Það er örugglega ekki sök foreldranna - en foreldrar geta haft mikil áhrif á það hvernig stamið þróast. Þess vegna er brýnt að þeir viti hvernig þeir eiga að bera sig að.

a) Eins og fyrr var nefnt er erfitt að spá fyrir um það hvort stam hjá 2ja - 4ra ára barni verði varanlegt eða ekki. Ekki er hægt að ganga út frá því að hægt sé að lækna stamið. Veikleikinn er fyrir hendi og stamið getur gosið upp við erfiðar aðstæður þótt það liggi niðri inn á milli.

b) Öll spenna í samskiptum og togstreita - ómarkviss skilaboð og snöggar ákvarðanir eru ekki æskilegar. Magnið ekki upp spennu og væntingar í kringum tímamót s.s. afmæli, jól, ferðalög eða upphaf skólagöngu.

c) Fáið barnið til bíða ef einhver annar er að tala - það er ekki leyfilegt að ryðjast inn í tal annarra - ekki heldur þótt barn stami - það verður að bíða með að komast að eins og aðrir.

d) Sýnið barninu hins vegar að það er nægur tími til að spjalla þegar röðin er komin að því. Barnið hefur þörf á að vita að það er nægur tími þegar það þarf að tjá sig - líka þótt stamið tefji tjáninguna.

e) Sýnið áhuga á því sem barnið er að segja frekar en að vera upptekin af staminu.

f) Láttu vera að leggja of margar spurningar fyrir barnið. Fullorðnir tala stundum við börn eingöngu með því að leggja fyrir þau spurningar: "Hvað hefur þú verið að gera í dag?" eða "Hvað gerðuð þið í leikskólanum í dag?" Það getur verið erfitt fyrir lítil börn að svara svona "víðum" spurningum. Margt gerist á einum degi í lífi leikskólabarns. Í svona "samtölum" er það spyrillinn sem stýrir samtalinu og því ekki víst að barnið hafi áhuga á að tala nákvæmlega um það sem spurt er um. Það er miklu léttara og skemmtilegra ef barnið getur sagt frá því sem það hefur mestan áhuga á hverju sinni.

g) Betra er að þið foreldrar talið um ykkur sjálf. Hvað þið voruð að gera. Segið frá ykkar upplifunum og þá eru miklar líkur á að barnið vilji segja frá því sem hefur hent það yfir daginn.

h) Haldið augnsambandi. Þegar við tölum saman horfum við hvort á annað. Á þann hátt fylgjumst við með viðbrögðum þess sem við tölum við. Það er áríðandi að barnið fái jákvæð viðbrögð frá þeim sem það talar við hverju sinni. Oft lítur fólk undan þegar barn byrjar að stama vegna þess að því finnst óþægilegt að horfa á barnið stama og heldur jafnvel að það hjálpi barninu ef ekki er horft á það. En þetta er þveröfugt.

i) Talið um stamið við barnið beint. Virðið talsmáta barnsins og leyfið því að finna að þið eruð meðvituð um talvandann. Það er miklu auðveldara fyrir barnið að rætt sé um vandann á óþvingaðan máta eins og t.d. "ég heyri að þetta er erfitt í dag" eða "mér finnst þú stama öðru vísi núna en í morgun, er það léttara svona?"

j) Verið góðar málfyrirmyndir. Talið hægt og notið einfaldar setningar. Hinn fullorðni er alltaf málfyrirmynd barnsins!!!

Hvað á að segja við samferðafólkið?

Það er áríðandi að barnið heyri hvernig talað er um stam þess við samferðafólkið t.d. innan stórfjölskyldu eða við foreldra bekkjarfélaga. Það býður upp á aukið öryggi að vita hvað aðrir vita. Þess vegna skuluð þið alltaf tala eðlilega og jákvætt um stamið. Ráðleggið öðrum hvernig þeir eiga að bera sig að. Segið að barnið stami og það geti komið fyrir að það eigi erfitt með að tjá sig. Þess vegna sé æskilegt að hlusta vel á það sem barnið segir og gefa því tíma til að ljúka við setningarnar, og endilega horfa á það á meðan það tali. Ókunnugir eiga ekki að hika við að spyrja foreldrana ef þeir eru í vafa um hvernig þeir eiga að bera sig að í tjáskiptum við barnið.

Hvert skal leita til að fá ráðgjöf og meðferð?

Heyrnar- og talmeinastöð Íslands greinir stam og vísar í meðferð. Til þess að fá þjónustu þar þarf tilvísun læknis eða talmeinafræðings.
Sjálfstætt starfandi talmeinafræðingar starfa á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri og nokkrum stöðum á landsbyggðinni.
Skólaskrifstofur nokkurra sveitarfélaga hafa nokkra starfandi talkennara eða talmeinafræðinga sem þjónusta leikskóla og skóla.
MÁLBJÖRG (www.stam.is) er félag stamara og aðstandenda stamara og allra þeirra er áhuga hafa á stami.
Tryggingarstofnun ríkisins (www.tr.is) greiðir að hluta til fyrir meðferð vegna stams. Sú greiðsla er þó breytileg eftir aldri þess sem þarf á talþjálfun að halda vegna stams.
Meðferð vegna stams er í flestum tilfellum langtímaverkefni sem krefst þess að vel sé vandað til verka eigi að koma í veg fyrir að stam verði að varanlegri tjáningarfötlun hjá barninu.

Friðrik Rúnar Guðmundsson, talmeina- og heyrnarfræðingur
Jóhanna Einarsdóttir, talmeinafræðingur

Heimildir: Heyrnar og talmeinastöð Íslands

Tölum (og tölum…) við barnið.
Öflug málörvun er alltaf af hinu góða. Það þarf að gefa sér tíma til að spjalla við barnið hvort sem um er að ræða í leik eða daglegum störfum hversdagsins. En barnið verður líka að hafa svigrúm til að nema það sem við segjum og við þurfum að gefa því tíma til að svara.

Notum sömu orðin – í mismunandi samhengi.
Börn læra stöðugt ný orð og til að auðvelda þeim að víkka orðaforðann þurfum við að vera þeim góð fyrirmynd. Dæmi: „Sjáðu boltann. Hann er sko aldeilis fínn þessi rauði bolti. Þú átt næstum alveg eins bolta. Eigum við að setja litla rauða boltann oní kassann?“ „Er þér heitt? Já, ég veit, það er sjóðheitt hér inni!“ „Ertu svöng? Ég er líka sársvöng / Ég er líka glorhungruð.“

Nefnum athafnir.
Tölum um það sem við gerum á hverjum degi, innan heimilis sem utan. Til dæmis þegar við erum að elda („nú set ég vatn í pottinn og svo fiskinn ofan í. Mmm… mér finnst fiskur svo góður.“), kaupum í matinn, þvoum bílinn, hengjum upp þvott o.s.frv. Tölum þegar við leikum við barnið án þess að spyrja beinna spurninga sem krefjast já/nei svars („Hvar ætli rauði kubburinn sé? Hérna er hann, nú set ég hann ofan á græna kubbinn.“).

Tölum um atburði í nútíð, þátíð og framtíð.
Ung börn lifa í núinu. Við þurfum smátt og smátt að byggja ofan á, tala um það sem gerst hefur og það sem á eftir að gerast. Þannig lærir barnið að skynja tímann og við leggjum grunn að skipulagningu frásagnar. Tölum um það sem ætlum að gera á eftir („fyrst ætlum við að fara í sund og svo að heimsækja ömmu. Hún gefur okkur kannski ís.“). Síðan er hægt að rifja upp skemmtilega atburði („Manstu hvað við gerðum í gær? Fyrst fórum við í sund og svo til ömmu. Manstu hvað amma gaf okkur góðan ís?“). Ekki er verra að hafa myndir til að styðjast við þegar skemmtilegir atburðir eru rifjaðir upp.

Verum barninu skýr málfyrirmynd.
Reynum að öðlast tilfinningu fyrir málskilningi barnsins. Notum setningar sem við vitum að barnið skilur en bætum stöðugt við nýjum orðum og hugtökum. Notum bendingar til skýringar (t.d. benda á hluti eða myndir) og útskýrum orð eða notum samheiti („veistu að drengur þýðir það sama og strákur?“). Gætum þess að tala ekki of hratt.

Kynnum ný orð og hugtök til sögunnar.
Í leik eða daglegum athöfnum er gott að nefna liti, tölur og bókstafi þegar slíkt á við. Tölum um afstöðuhugtök (t.d. undir, yfir, kringum, við hliðina o.s.frv.), lýsandi hugtök (t.d. þessi pollur er grunnur en þessi er djúpur, eða, þessi bolti er stærri en þessi og þessi er minnstur). Nefnum líkamshluta, t.d. þegar verið er að baða eða hátta. Tölum um mismunandi áferð t.d. fatnaðar (mjúkur, hrjúfur) o.s.frv. Allt sem okkur dettur í hug!

Bergmálun.
Oft er talað um að beinar leiðréttingar á málfari skili ekki árangri, a.m.k. ekki þegar barnið er ungt að árum. Höfum „rétt“ mál fyrir barninu með því að endurtaka það sem þau segja á réttan hátt. Dæmi: Barnið segir, „dúkkan sofaði með mér í rúmið í nóttina.“ Við segjum við barnið, „svaf dúkkan hjá þér í rúminu í alla nótt?“ Endurtökum jafnvel orðin eða setninguna í öðru samhengi.

Lesum á hverjum degi.
Það er deginum ljósara að lestur fyrir börn felur í sér mikla og góða málörvun. Við lestur örvum við orðaforða barna, þau kynnast annarskonar málfari en við notum venjulega og það er hollt og gott að lesa sömu bækurnar aftur og aftur. Börnin skynja uppbyggingu frásagnar, skipulag atburðarásar, orðaröð og setningagerð. Við upphaf lestrar ættum við að skoða bókarkápuna með barninu, spá í nafnið á bókinni og íhuga efni bókarinnar út frá titlinum. Þegar við lesum þurfum við að hafa orðaskil greinileg, ýkja örlítið blæbrigði, benda á myndir um leið og lesið er, útskýra orð og hugtök í stuttu máli ef þörf krefur eða nefna önnur orð til skýringar. Byrjum að lesa fyrir börn um leið og þau geta fylgst með stórum og einföldum myndum (vanalega upp úr þriggja mánaða aldri).

Hvetjum barnið til að segja frá.
Það er gott fyrir barnið að læra að skipuleggja frásögn og segja frá atburðum. Við þurfum að vera góð fyrirmynd. Segjum frá okkar degi áður en við spyrjum hvað þau hafi verið að gera í leikskólanum. Rifjum sameiginlega upp skemmtilega atburði. Fyrir börn sem skynja illa atburðarás og eiga í erfiðleikum með að segja frá er gott að nota dagbækur sem ganga t.d. á milli heimilis og leikskóla. Flestum hentar vel að láta myndir (t.d. úr „Pictogram“ eða „Board maker“ eða jafnvel raunverulegar myndir t.d. úr stafrænum myndavélum) fylgja með til að örva barnið til frásagnar.

Búum til sögur saman.
Segjum sögur upp úr okkur eða eftir myndum. Hvetjum barnið til þess sama. Skrifum niður sögur sem barnið segir. Hægt er að búa til litla bók með auðum blaðsíðum, skrá sögur og leyfa barninu að skreyta bókina. Einnig er sniðugt að klippa út teiknimyndasögur úr dagblöðum, raða í rétta röð og líma í bók. Barnið er þá hvatt til að „lesa“ söguna og rekja hana frá vinstri til hægri (líkt og texta í bókum).

Málörvun í bílnum.
Flestir eyða töluverðum tíma á degi hverjum í bíl. Notum þennan tíma til að örva mál barnsins, t.d. rifja upp atburði dagsins, nefna kennileiti, syngja eða fara með vísur, hvað sem er. Látum það þó ekki trufla okkur við aksturinn!

Syngjum saman.
Syngjum fyrir eða með barninu alveg frá fæðingu þess. Kynnum okkur hvað verið er að syngja í leikskólanum. Hlustum á spólur eða geisladiska með skemmtilegum lögum sem hægt er að syngja. Börnum finnst gaman að setja nýja (bulltexta) við gömul lög. Gott er að lesa fyrir barnið skemmtilegar rímaðar vísur eða kvæði með söguþræði, t.d. Tótu tætibusku, En hvað það var skrítið!, Handagúndavél o.s.frv. Leikum okkur með rím og hvetjum barnið til að „bullríma“. Sum börn hafa ekki gaman að söng vegna þess að þau ráða ekki við orðin eða taktinn (hrynjandina). Með þessum börnum er hentugt að nota tákn (sbr. Tákn með tali) og syngja hægt og taktvisst . Flest börn hafa gaman af að syngja – fyrr eða síðar!

Þykjustuleikir.
Förum í þykjustuleiki með börnunum. Það geta verið dúkku-, búðar-, löggu- eða læknisleikir eða þykjast að tala í síma. Verum dugleg að nota þykjustuhluti til að virkja og efla ímyndunarafl barnsins.

Brandarar.
Börn fá fljótt tilfinningu fyrir kímni. Frá unga aldri er hægt að bulla með þeim og búa til skrítin hljóð og orð. Seinna er hægt að leika sér með orð og setningar. Oft eru heimatilbúnir, einfaldir brandarar skemmtilegastir.

Gátur.
Leggjum fyrir börnin einfaldar gátur, t.d. Hvað er lítið og loðið og geltir voff, voff? Hvað er rautt og vex á trjám? Einnig er hægt að fara í leiki eins og Ég sé… (lýsa hlut og barnið reynir að geta upp á).

Teiknimyndir í sjónvarpi.
Horfum með barninu á leikna mynd eða teiknimynd sjónvarpi eða á myndbandi. Tölum um myndina og rifjum upp söguþráðinn. Veltum fyrir okkur með barninu hvernig sagan hefði getað endað á annan hátt. Spyrjum opinna spurninga (ekki spurninga sem krefjast þess að svarað er eingöngu með já eða nei). Hvetjum barnið til að sitja ekki lengi í einu fyrir framan sjónvarpsskjáinn.

Tölvuleikir.
Til eru á geisladiskum alls konar málörvandi leikir eins og t.d. A-Ö, Leikskólinn og Leikver, Stafakarlarnir og fleiri. Ekki gleyma því að við örvum barnið með því að vera í návist þess og tala við það – og umfram allt, leyfa því að tjá sig.

Heimildir: Heyrnar og talmeinastöð Íslands

Börn með frávik í máli geta átt erfitt með að...

  • hlusta á aðra og halda athygli
  • tengjast öðru fólki
  • skilja það sem sagt er við þau
  • læra og nota ný orð
  • tengja tvö orð eða fleiri saman í setningar
  • taka þátt í rökræðum

Frávik í tali fela í sér að barnið er með...

  • framburðarerfiðleika (það ber ekki öll málhljóðin/stafina rétt og skýrt fram)
  • stam (það kemur orðum og setningum ekki eðlilega frá sér)
  • raddveilu (t.d. er röddin stöðugt hás og loftkennd og barnið þreytist fljótt á að tala)
  • óeðlilegan nefhljóm sem gerir talið óeðlilegt áheyrnar

Heimildir: Heyrnar og talmeinastöð Íslands.

Page 2 of 7